Türk tarihine ışık tutacak 19 satır: Okunan her söz Türk lisanı için bedelli

Posted by

Moğolistan’ın Ötüken bölgesinde yürütülen bilimsel hafriyat çalışmalarında Göktürk Devleti’nin hükümdarları Bilge Kağan ile Kül Tigin’in babası İlteriş Kutluğ Kağan’a ilişkin külliye ve yazıt keşfi Türk dünyasında büyük bir sevinç yarattı.

Uluslararası Türk Akademisi ile Moğol Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü iş birliğiyle gerçekleştirilen hafriyata dair Akademi lideri Darhan Kıdırali’nin paylaştığı birinci bulgulara nazaran, yazıt 70 santimetre yüksekliğe ve 19 santimetre genişliğe sahip. Yazıtın her iki tarafında da metin yer alıyor. Yazıtın ön tarafında bulunan 19 satırdan şimdilik okunabilen 12 satırda yer alan sözler şöyle: “İnek yılının dokuzuncu ayı”, “tanrı oğlu”, “Kutlug Kağan: Türk”, “erkek çocuklarım, köz”, “bizim güzel”, “etdim: bizim yabancı erler”, “yerde”, “tümen: on bin”, “işimi gücümü ver”, “tayin ettim (unvan verdim)”, “tamamı eşitti”. Pekala bu yazıtın bulunması Türk lisanı ve tarihi açısından ne manaya geliyor? Eski Türk lisanı ve tarihi üzerine kıymetli araştırmalarda bulunan Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun, Prof. Dr. Mehmet Ölmez ve Prof. Dr. Ali Ahmetbeyoğlu’na sorduk.

SEVİNCİNİ MESLEKTAŞLARI VE ÖĞRENCİLERİYLE PAYLAŞTI

“Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları” kitabının muharriri Prof. Ercilasun, keşif haberini aldığında çok sevindiğini belirtiyor: “Satırların yalnızca üst kısımları olsa da yazılı bir metnin bulunmuş olması çok değerlidir. Tunyukuk anıtının

tarihini 720 civarı olarak düşünürsek 30 yıl kadar geriye gitmiş oluyoruz. Zira İlteriş Kutlug Kağan 690 yılı civarında ölmüştür.”

Prof. Ölmez ise hâlâ birçok soru, bilinmezlik içeren, elimizde toplam 1000 sözden de az bir kelam varlığı olan yazıtların öğrenilmesine, araştırılmasına büyük bir katkı olacağı için çok sevinip heyecanlandığını ve haberdar olduğum anda da meslektaşlarına ve öğrencilerine duyurduğunu ve basın açıklamalarını takip ettiğini söylüyor.

Arkeolojik çalışmalarda bir külliyenin ortaya çıkartılması ve kurganlarda çok değerli yapıtların bulunmasının beklenmedik derecede bir sürpriz olduğunu belirten Prof. Ahmetbeyoğlu ise haberin bilhassa eski Türk tarihi ve kültürü ile uğraşan, bu konulara ilgi duyan herkesi tarifsiz hislere sevk edip sabırsız bir bekleyişe ittiğini söylüyor.

Prof. Dr. Mehmet Ölmezn

TAMAMI BULUNMUŞ OLSAYDI…

“Eğer yazılı metnin yer aldığı gövdenin tamamı bulunmuş olsaydı bu keşif, Köl Tigin, Bilge Kağan ve Tunyukuk anıtlarının keşfinden daha değerli olacaktı” diyen Ahmet Bican Ercilasun’a nazaran İlteriş Kağan ismine da bir anıt dikilmiş olması ve orada bir metnin yer alması, lisanımızı de, edebiyatımızı da, Köktürk yazısını da 7. yüzyılın sonlarına götürmüş oluyor: “Yeni metinde okunan her söz Türk lisanı için pahalıdır. Demek ki Türk, kutlug, kagan, tümen kelamları 690’larda da varmış. Biz kesin olarak onların var olduğunu düşünüyorduk lakin artık belgelenmiş oldu. Başlangıç periyotları için 30-40 yıl önemlidir” diyen Ercilasun, yeni keşfin, anıtlık (kompleks) ve yazılı taş geleneğinin sürekliliğini de gösterdiğini belirtiyor.

KAĞANLIK SÜLALESİNE İLİŞKİN BİR YAZIT ALANI

Bir lisanın en eski periyoduna ilişkin her cinsten, en ufak kısa bir metin, yazıt dahi büyük kıymet arz ettiğini vurgulayan Prof. Mehmet Ölmez, keşfin ehemmiyetini şöyle anlatıyor:

“Yeni bulunan yazıt alanı görünüş itibariyle yönetici, kağanlık sülalesine ilişkin bir yazıt alanıdır. Bunun yarısı hâlâ toprakta gömülü bulunan “sunak taşı”ndan çıkartabiliriz. Misal taşlar Kül Tégin ve Bilge Kağan yazıt bölgelerinde de görülebilir.

Yine yarısı toprağa gömülü vaziyette bulunan dağ keçisi suretli taş modülü da bu yazıt alanının kağanlık sülalesine ilişkin olduğunu gösterir. Büyük kısmı kopuk olan yazıtın okunabilen kısımlarından ‘Kutlug Kagan’ kelamı açık bir halde okunsa da devamı çok açık değildir.”

İHTİYATLI DAVRANMAK GEREKİYOR

Yazıtın daha büyük olan kısmının kayıp olduğunu ve bu sebeple de bütüne ait konuşmanın erken olduğunu söyleyen Prof. Ölmez’e nazaran, şimdilik ihtiyatlı davranmak gerekiyor:

“Yazıtta Elteriş ismi (unvanı) geçmez. Bu sebeple burada kelam konusu olanın ikinci Türk kağanlığının birinci kağanı olan Elteriş – Kutlug Kağan olduğu konusunda ihtiyatlı davranmak gerekir. Araştırma takımının yer verdiği 12 satırlık metne nazaran (her satırda 2-3 kelam yer alır) birinci sefer bir Türk yazıtında ‘Tengri Oglı’ (göğün oğlu) kelamı de geçer. Daha evvel bu kelamın muadili olan Çince tensi (tian-zi) Tunyukuk yazıtında bir yer ismi olarak geçerdi. Yeniden yazıtta bir defa Ud Yıl (sığır yılı) geçer ki 682 -744 yılları ortasındaki II. Türk Kağanlığı devrinde kelam konusu yılın geçme ihtimali altı seferdir: 677, 689, 701, 713, 725, 737. Yazıt işte bu tarihlerden birisinde dikilmiştir. Kayıp olan daha büyük modülü bulunup bahis daha açık hale gelmedikçe yahut bu tarihleri destekleyen Çince bir tarih bulunmadıkça tam olarak hangi yıla ilişkin olduğunu söylemek şu an mümkün değildir. Şayet yazıt kelam konusu “sığır” yıllarından birinci üçünden birisine denk gelirse, bilinen öteki Türk yazıtlarından daha eski bir yazıtla karşı karşıyayız demektir.”

26 EYLÜL’DE BURSA’DA AÇIKLANACAK

Ölmez’e nazaran bu keşif, saha çalışmaları yapılmaya devam edilirse ikinci Türk kağanlığına ilişkin daha öbür ve kısıtlı bilgilerimize yeni bilgiler katacak Türk yazıtlarının bulunmaya devam edeceğini gösteriyor.

Akademi lideri Darhan Kıdırali, yaptığı son açıklamada daima yeni bilgi ve bulgulara ulaştıklarını, hafriyatlar sonucunda ulaştıkları kesin sonuçları 26 Eylül’de Bursa’da açıklayacaklarını belirtti.

Türk milleti kendini esaretten kurtardı

Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun, İlteriş Kağan’ın Türk tarihindeki pozisyonunu şu sözlerle anlatıyor: “İlteriş Kutlug, başkomutanı ve başdanışmanı Bilge Tunyukuk ile birlikte Türk milletini 50 yıllık Çin tutsaklığından kurtaran hükümdardır. Köl Tigin anıtında tutsak Türklerin “Devletli millet idim, devletim artık nerede, kağanlı millet idim, kağanım nerede?” biçimindeki dileklerini gerçekleştiren hükümdardır. Bağımsızlığı sağlamakla kalmamış, 10 yıl üzere kısa bir vakitte, başşehir Ötüken’i geri almış, akınlarıyla Çinlileri bezdirmiş ve kardeşi Kapgan’a koskoca, bağımsız bir devlet bırakmıştır.”

En değerli keşiflerden biri

Prof. Dr. Ali Ahmetbeyoğlu’na nazaran bu buluntuları Türk tarihi, sosyo-kültürel hayatı için epeyce değerli. Lakin tam manasıyla değerlendirmelerde bulunabilmek için hafriyat raporlarının ayrıntılı olarak yayınlanmasını, yazıtların bilim adamlarınca ayrıntılı olarak okunmasını, bulunan eşyalar ve külliye alanı üzerindeki incelemelerin sonuçlanmasını ve ortaya çıkan tartışmaların mahiyetinin görülmesi gerekiyor: “Bunlara karşın verilen ön bilgiler ışığında İlteriş Kagan yazıtı ve külliyesinin bulunması Türk yazı tarihi, Türk isminin başlangıcı, Türk mimarlık ve sanat tarihi, idari ve dini birçok açıdan büyük ehemmiyet taşımaktadır. Orhun Abidelerinden sonraki en kıymetli keşiflerden biri olan bu kazıların Türk Akademisi ve Türk bilim adamlarınca yapılması hassaten vurgulanması gereken bir hadisedir.”

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.